|
« تورانا قیلیجدان داها کسکین اولو قووت
یالنیز مدنییت، مدنییت، مدنییت »
« حوسئین جاوید »
دوغروداندا حوسئین جاوید « ایبلیس» اثرینده بو دیزهنی یازاندا، بیلهرک یا بیلمهدن گلهجک یولوموزون تملینی قویوردو. سووئت بیرلیینین باشچیلاری ائله بونو دوشوندوکلریندن، یعنی حوسئین جاویدین بو پارچالارینین آلتیندا گیزلنمیش دوشونجهلرینی گلهجکده نئجه عئینیلشدییینی گؤردویوندن، احمد جاواد، حوسئین جاوید و باشقا شاعیرلریمیزی عؤمور بویو قارانلیق دوستاقلاریندان ائشییه بوراخمادیلار. نه دیر بو تورانا عایید مدنیت؟ بو ایسه توران مدنیتی می؟ یوخسا دونیانین یئنی اویغارلیغی؟و بو، نه کیمی بیر شئی دیر کی، عؤمور بویو قیلینج اویناتماقلا ظفر قازانان بابالاریمیزین قیلینجیندان داها کسکیندیر؟
حوسئین جاویدین یئنی بیر بئیتی ایله بوقونویا یئنه دؤنهجهیم.
« شوبهه آرتارسا هم یقین آرتار
معریفت نورو شوبههدن پارلار»
بئلهلیکله حوسئین جاویدین دئدیینه گؤره، گئرچکلیک اؤزونو شوبههدن دوغورور. اؤنجه اینسان دوشونجهسینده یارانان شوبهه قارانلیغی، اینسانی دوشونمه چاباسینا سالیر. بو قوشقو همده بوتون چئوره ده اولانلارا عایید اولور و اونلارین قورولوشونو سورویا چکیر. بو سورولار اینسان ایچینده، اونون اؤزونه عایید اولان منطیقله یانیتلانیرسا، قورولوش اؤز یاشامینا داوام ائدیر، آنجاق دونیا گؤروشو فرقلهنیرو تمل یئنی دن قورولور. بئله لیکله بیر نئچه قورولوشا عایید اولان نهدنلر ایسه، دیهرینی ایتیریب، یئرینی باشقا تؤرنمیش نهدنلره وئریر. بو مسهلهنین بیر طرفیدیر. آنجاق همین سورونلار اینسانین دوشونجهسینده یانیتلانمایا دا بیلر. بو چئورهدهکی قورولوشو سورولایان چئشیدلی نهدنلردن اولا بیلر. بو ایسه ائشیکدن گلن فرقلی دئنهمهلر، فیکیر آخیملاری ، اینسانین ایچ ایستکلریندن و باشقا نهدنلرین سونوجوندا اولور. بئله اولدوقدا اینسان قورولوشو سورولاییب، اونون گئرچکلیینی سیناماقدا اؤزونو یانیتلایامازسا، باش قالدیریر. یئنی بیر قورلوش، ذهنینده بیچیملهنیر. بو قورولوش کئچمیشدهکی ایله ساواشدادیر. بو سورج ایسه تاریخ بویو داوام ائدیر. منجه هر ایکی توتومدا ( سورولار یانیتلانیب و یانیتلانماسادا) بیر اورتاقلیق وار. هر ایکی سینده ده اینسان دوشونوب و قورولوشو یئنیدن قورماغا چالیشیر و بئلهلیکله گئرچکلییی دویما لذذتینه واریر. بوردا ایسه حوسئین جاوید دئمیشکن تانیماق ایشیلتیسی قوشقودان دوغور. ایندی بو قوشقو سووئت بیرلیینی سورویا چکیر. اوراداکی قورولوشا اینانمادان، اونو سیندیرماق ایستهییرو...
بو ائلیشتیری و سورویا چکمه، یالنیز سووئت قورولوشونو دئییل اؤز کئچمیشیمیزی ده بورومکدهدیر. ایندی یاشادیغیمیز دوروم ایسه، بیر سیرا سیاسی نهدنلرله یاناشی، کئچمیشیمیزین اورونودور. واختی ایله فئودال دؤورونده آتا- آنالاریمیز قیلینج گوجو ایله دونیانی فتح ائتمیش، بونونلا یاناشی آز-چوخ اؤز اسکی فرهنگلرینی و دونیا گؤروشلرینی یایمیشلار. آنجاق بو ایندیکی بیز ایستهین کیمی اولمامیش. بونون بیر طرفینده سؤزسوز اومتچیلیک دوشونجهسی دورماقدادیر. یعنی اونلارین دونیا گؤروشونده اولوسلاشما، دینی اومتچیلیکله عئینیلشیردی. بئله اولدوقدا تورکجهمیزدن داها گئنل،عرب و فارس دیللری تورک شاهلارینین سارایلاریندا اؤزونه یئر آچیب، شاهلاریمیزین قولاقلاری اؤزگهلشیردی. آوروپادا دؤولتلرمیللیت اساسیندا یاراندیغیندا هله ده بیزده عوثمانلی ایمپئریاسی، بیر طرفده سه قاجار حؤکومتی یاشاماقدایدی. آتاتورک کیمی بیر داهی ، بوغولموش تورکیهنی قورتاردیسادا، بیزیم طالعیمیز باشقا جوره یازیلدی. آزربایجان ایکییه بؤلوندوکدن سونرا، آرازین ایکی طرفینی فرقلی دالغالار ائتکیلهییردی. روس ایمپئریاسی ائتدییی میللی ظولمله یاناشی، اولوملو یؤنلریده وار ایدی. هر نه دن داها چوخ ایسه آوروپا مدنیتی بیزه او کانالدان باکییا و باکیدان ایسه تبریزه گلیردی. بو آخینلارلا یاناشی ادبیاتیمیزدا قوزئیده اینکیشاف ائتدی. 1918 –جی محمد امین رسولزاده باشچیلیغی ایله آزربایجان حؤکومتینه باخاریقسا، اؤنجه اونون آرخاسیندا دوران ادبییات، موسیقی و بوتونلوکله اینجه صنعت خزینهسی او دؤورده آزربایجان حؤکومتینه نئجه زمین یاراتدیغینی بیزه آندیراجاق. میزه فتحعلی آخوندووون ایکران اولونان پییئسلری، جلیل محمد قولوزاده و موللا نصرالدین ادبیاتی، صابیر، سید عظیم شیروانی، اوپرالارو... اینجه صنعت اثرلری بو خالقا اونلارین واحید بیر میللت کیمی حرکت ائتمهیی و اؤز یارادیجیلیغینا گوونمهیی اؤیرتدی. بلکه بیزده تورکیه کیمی گونئیلی-قوزئیلی واحید بیر سیاسی قورولوشدا یاشاسایدیق، آتاتورک کیمی بیر داهی، بیزده داها ائرکن یاراناجاقدی. تاسسوف کی بئله دئییل. سؤزومون جانینی دئمک ایستهسم، حوسئین جاویدین وورغولادیغی مدنیت،چاغداش دونیادا آتا-آنالاریمیز قیلینجینین ایکی اوزوندن بیریدیر. اؤزو ده داها کسکین طرفی. ریضا براهنی « قصه نویسی» کیتابیندا ایسه ادبیاتی دیلین آردی کیمی ساییر. دیل ایسه اؤز گوجونو یانسیتدیغی بیر ادبی چئشید وارسا، او دا یئنی اویغارلیق اورونو، روماندا دیر. سروانتئس و رابله ایله باشلانان ایلک رومان، فئودال دؤورونون دیرلرینه توخونماغا باشلاییر. بئلهلیکله توپلوموسال بیر حرکت اورتایا قویولور. فئودال دیرلرینین تام ترسینه اولاراق، بورادا توپلوم بیر گوج کیمی اورتایا گلیر. بو ایسه 17-جی عصیردن باشلانان و هله ده سورمکده اولان بیر گورونگودور. سؤزوم رومان تاریخی دئییل، بلکه دئمک ایستهدیییم، اینسان دوشونجهسیندهکی، دییشیکلرین اؤنجه اینجه صنعت، اؤزللیکله ادبییاتدا یانسیلانماغیندادیر. حوسئین جاویدین وورغولادیغی مدنیت، بیر میللی مدنییتدیر. نهدیر بو میللی مدنیت؟ میللی مدنیت ایسه هر بیر میللتین اؤزو کیمی، یئنی اویغارلیغی اؤزونده یانسیتماسیدیر. داها آچیق دئسک، بورادا حوسئین جاوید، بیز اؤزوموزو بوراخیب، تام آوروپالی اولاجاییق دئمیر. ترسینه دئمک ایستهدییی بیز اؤزوموز کیمی، اؤز میللی کؤکوموز اوزرینده دایاناراق آوروپالی اولاجاییق دئمک ایستهییر. ائله بو سببدن بو سؤزو توران یوردونا دئمیشدیر. داها بورادا اولوس آتا-آنالاریمیزین تعریفی کیمی دئییل، سوی ، دیل و واحید جوغرافیایی اؤلکه اوزرینده دایانماقدایر. یئنی توران ایسه یئنی دونیانین دیرلرینه ییهلهنیب، اونلاری اؤز ووجودوندا هوپدوروب، بعضن قوشقولانیب، یئنی بیر دیرلر یارادیب، یئنی بیر قورولوشلا گلهجهیه دوغرو آددیملامالیدیر. اونلارین یاشامیندا اوس، دئنهمه، بیلیم و اینسانچیلیق دیرلری قلینجدان داها چوخ اویون اوینایاجاقدیر.
بو حوسئن جاوید یازیسیندا یانسیلانان دوشونجه، البتته سووئت باشچیلارینا خوش گلمیردی. حوسئن جاوید دوستاقلانمالی ایدی. بورادا شاعیرین دوستاقلانماسی یالنیز اونون بیرئی اولاراق دوستاقلانماسی دئییل. همده بیر اولوسون دیلینین، ادبییاتینین دوستاقلانما سیمگهسی دیر.
دیل ایسه توپلوم ذهنینی تمیزلهییر. اونلارا دونیایا باخماغا بیر پنجره آچیر. دیلده یارانان میللی ادبییات، یالنیز میللی دوشونجهلری یانسیدان ادبییات دئییل. میللی ادبییات، بیر دیلده دانیشان،بللی جوغرافیادا یاشایان کاراکتئرلری یانسیدان، اونلارین یاشامدان فرقلی دئنهمهلرینی اورتایا قویماقلا، توپلومو دونیایا تانیتدیران ادبییاتدیر. اصلینه قالسا حوسئین جاوید سیاسی بیر شخص دئییلدیر. آنجاق محمد امین رسولزاده قدر سووئت بیرلییینه قورخولویدو.
سؤزو آرتیق اوزاتماق ایستهمیرم. سون بیر هفتهده موغاندا دوستاقلانان بیر نئچه شاعیر، یازیچی و ژورنال یالنیز آذربایجانین مدنی فعاللاریدیرلار. رامین جبارلی، نادیر عزیزی، سیامک میرزایی و حافیظ سردارپور، سیاستچی دئییللر. اونلار یالنیز دیل و ادبییات اوزره فعالییت گؤسترن بیریلریدیر. آنجاق قاپالی اوزای اونلارین وارلیغینی بئله اؤزونه تهدید ساییر. همده بو یاشاماق اوچون، جنگلین قارانلیق قاتلاریندا اولان یاسایا تابعدیر. یعنی یاشاماق اوچون باشقاسینی محو ائتمهلیسن. بیلمیرم کیمسه « بو قدر قارانلیغی لعنتلهیینجه،دور بیر بالاجا شام یاندیر» دئمیش. رامین، نادیر، سیامک و حافیظ همین او شامی یاندیرانلاردیلار. البتته بورادا مقصدیم اونلاری حوسئین جاویدله موقاییسه ائتمک دئییل، آنجاق رامینین امهیی ایله حاضیرلانان بیلیم دیلی ائله بو مدنییت سورهجیمیزده آتیلان آددیملارین ان اؤنملی لریندندیر. یعنی بونلار بو مدنیت یولونون داوامچیلاریدیرلار.
توتقون آرازلی
|
)
